آيات قرآن و سپس به اخبار رسول خدا ( ص ) و آنگاه به دلايل عقلى و براهين قياسى متمسّك مىشوند و مقدّمات قياسهاى جدلى و عنادى و لواحق آنها را از اصحاب منطق فلسفى اخذ مىكنند . » « 1 » نگرانى غزالى از علم كلام غزالى در عين اينكه به ارزش اين علم و به ضرورت آن اعتراف مىكند ، مىافزايد . . . « اشتغال به علم كلام به سبب آفاتى كه از آن برمىخيزد حرام است ، مگر براى يكى از دو منظور : يكى آنكه اگر كسى شبهه‌اى در دلش پديد آمده كه به سخنان موعظه‌آميز و اخبار منقول از رسول خدا ( ص ) زايل نمىشود ، چنين كسى جايز است كه براى دفع بيمارى خود از قول و برهان كلامى استفاده كند . . . ديگر شخصى كه داراى عقلى كامل ، و قدمى راسخ در دين است و مىخواهد كه اين صناعت را فراگيرد تا بيمارى ديگرى را كه از شبهه در دل او افتاده است شفا بخشد و بدعتگزارى را مجاب كند ، و يا عقيدهء خود را از هجوم اغواى بدعتگزاران مصون دارد . » « 2 » . . . غزالى با وجود جبهه‌اى كه در مقابل علم كلام گرفته ، خود متكلم است . اصول اشعرى را پذيرفته و به دفاع از آن پرداخته ولى روشى را كه او به‌كار برده با روش متكلّمان ديگر متفاوت است ، زيرا او نخستين كسى است از متكلمان كه از منطق ارسطو استفاده كرده است . البته جوينى نيز در استدلالات خود به اين منطق نظر داشت ، ولى راه را كاملا هموار نكرده بود . به‌كار بردن منطق ارسطو ، در علم كلام ، چنان كه ابن خلدون گويد ، روش علماى جديد اين علم گرديد . اين روش نوين ، با تمام كيفيّاتش در « تهافت الفلاسفه » و در « كتاب الرّد على الباطنيّه » كه غزالى آنها را در زمينهء علم كلام مىداند تجلى كرده است . » « 3 » دوران عقل‌گرايى آراء و نظرات فرقهء معتزله « در نتيجه انتشار كتب علمى و فلسفى و باز شدن باب بحثهاى منطقى راجع به صحت و سقم مندرجات كتب مذهبى ، علماى اسلام و دستگاه خلافت براى حفظ اسلام به تلاش و تكاپو افتادند

--> ( 1 ) . الرسالة اللدنيه ، فى الجواهر الغوالى ، ص 28 . ( 2 ) . فيصل التفرقه ، ص 99 . ( 3 ) . به نقل از تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، پيشين ، ص 541 و 542 .